Kardaş Onnig, Lübnan doğumlu, ABD’de yaşayan Ermeni asıllı bir sanatçı ve yazardır. 1982 yılında, nenesini (büyükannesini) kurtaran Türklerin şerefine “Kardaş” (Kardeş) adını almıştır.
2001 yılında, işgal altındaki Azerbaycan topraklarında kurulan ayrılıkçı rejimin “Kültür Bakanlığı”nın davetiyle Şuşa’ya, Ermeni diasporasından gelen ilk “yerleşik sanatçı” (artist-in-residence) olarak gitmiş ve orada beş aydan biraz fazla zaman geçirmiştir. Soydaşlarının Azerbaycanlılara karşı işlediği vahşetler hakkındaki gaddar hikayelerden o kadar şoke olmuştur ki, şehri bir koruma eşliğinde gezmek zorunda kalmıştır.
Amerika’ya döndükten sonra, Azerbaycan’ın kültür başkentinde yaşadığı deneyimleri anlatan “Vahşi Şık: Kafkasya’nın Aptal Günlüğü” (Savage Chic: A Fool’s Chronicle of the Caucasus) adlı bir kitap yazmıştır. Bu kitaptan sonra ailesi de dahil olmak üzere bazı Ermeniler onu “hain”, bazıları ise “en dürüst Ermeni yazar” olarak adlandırmıştır.
Uzun yıllar Ermenistan yönetimini temsil eden şahısların (Robert Koçaryan ve Serj Sarkisyan) faaliyetlerini ve Karabağ’da işlenen suçları eleştirdiği için Ermenistan’da “vatan haini” ilan edilmiş ve takibe uğramıştır.
Kardaş Onnig şöyle diyor: “Gördüklerimi yazmaya mecburdum. Ermeniler, Azerbaycanlılara karşı işledikleri gaddarlıkları bir kahramanlık gibi sunuyorlardı, bu ise korkunçtu.”
Kitaptan Bir Kesit
Onnig’in kitabından, yapılan vahşetleri gözler önüne seren bir bölüm:
”Sovyet döneminde, Artsakh (Karabağ) sakinlerine silah taşıma izni verilmediği zamanlarda, 25 yaşındaki Rafik dokuz Azerbaycanlının kafasını çıplak elleriyle ezmiş, sonra cesetleri arabasıyla sürükleyerek kendi köyüne götürmüş ve orada gömmüştü. o şahıs ‘özel mezarlığı’ ile gurur duyuyordu. Bir gün Rafik ile birlikte yaşları 6 ile 16 arasında değişen 11 çocuğu pikniğe götürdük.
Rafik çocuklara, ağzı altın dişlerle dolu bir Azerbaycanlıyı nasıl yakaladığını (her zaman altın dişi çok olanları arardı), adamın elini kolunu nasıl bağladığını, bütün dişlerini söktüğünü ve ağzından kanlar akarken ona kendi mezarını kazması için nasıl kürek verdiğini anlattı. Sonra kürekle kafasını ezerek adamı çukura gömmüştü.”
Diğer Çarpıcı Detaylar
Vahşetle Övünmek: Onnig, Ermeni silahlılarının yaşlı ve kadın ayırt etmeksizin sivilleri katlettikten sonra bu eylemleriyle övündüklerini belirtiyor. Askerlerin aralarında “kaç tane Türk kestikleri” hakkında şakalaşmalarını dehşetle hatırlıyor.
Şuşa’nın Yağmalanması: Şuşa işgal edildikten sonra şehrin sistematik olarak yağmalandığını, sadece değerli eşyaların değil; evlerin kapı, pencere ve çatı saclarının bile sökülüp Ermenistan’a taşındığını yazıyor.
İnsanlıktan Çıkarma: Ermeni komutanların, askerlerine Azerbaycanlıları bir insan gibi değil, “yok edilmesi gereken nesneler” gibi tanıttığını ifade ediyor.
Yazar, Şuşa’da bir Ermeni askerinin Azerbaycanlı bir çocuğun cesedine yaptıklarını gördüğünde manevi olarak sarsıldığını ve her şeyi bırakıp gitmek istediğini belirtiyor:
”Oraya bir Ermeni vatanseveri olarak gitmiştim ama oradan katı bir milliyetçilik karşıtı olarak döndüm. Çünkü gördüklerim insanlığa sığmıyordu. Kanlar içindeki bebekleri ve silahsız yaşlıların nasıl katledildiğini gördükten sonra hiçbir ideoloji gözümde temiz kalamazdı. Bize çocukluktan nifrət aşılanmıştı. Ama ben Karabağ’da gördüm ki, bizim ‘kahraman’ dediklerimiz aslında katillerdir. Biz kendimizi kurban gibi sunuyoruz ama ben orada gördüm ki, biz sadece celladız.”
Kitap şu cümlelerle bitiyor:
”ben ssessiz kala bilirdim ve Amerika’da rahatça yaşayabilirdim. Ama Şuşa’da gördüğüm o gözler –öldürülen insanların bakışları– her gece rüyama giriyordu. Ben bu kitabı ve bu sözleri Ermeni halkı bilsin diye yazdım: Bizim ‘zafer’ dediğimiz şeyin arkasında binlerce günahsız insanın ahı var.”
Çeviren: Prof. Dr. Zaur Aliyev
Tarih: 20.01.2026
Çevirinin Azerbaycan Türkçesi metni
Erməni yazıçı Qarabağda erməni vəhşiliyindən yazdı
Kardaş Onniq Livanda anadan olub, ABŞ-da yaşayan erməni əsilli rəssam və yazıçıdır. O, 1982-ci ildə nənəsini xilas edən türklərin şərəfinə “Kardaş” (“qardaş”) adını götürüb.
2001-ci ildə işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərində qurulan separatçı rejimin “mədəniyyət nazirliyi”nin dəvəti ilə Şuşaya erməni diasporundan ilk rezident rəssam kimi gəlib və orada beş aydan bir qədər çox vaxt keçirib. Həmvətənlərinin azərbaycanlılara qarşı törətdiyi vəhşiliklər barədə qəddar hekayələrdən o qədər şoka düşüb ki, şəhəri cangüdənin müşayiəti ilə gəzib.
Amerikaya qayıtdıqdan sonra o, Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtında yaşadığı təcrübələri təsvir edən “Vəhşi qəşəng: Qafqazın axmaq salnaməsi” adlı kitab yazıb. Bundan sonra ailəsi də daxil olmaqla, bəzi ermənilər onu xain, digərləri isə ən dürüst erməni yazıçı adlandırıblar. (Kitabın PDF versiyası burada)
O, uzun illər Ermənistan rəhbərliyində təmsil olunan şəxslərin (Robert Köçəryan və Serj Sərkisyanın) fəaliyyətlərini və Qarabağda törədilən cinayətləri tənqid etdiyi üçün Ermənistanda “vətən xaini” elan edilmiş və təqib olunmuşdur.
“Mən gördüklərimi yazmaya bilməzdim. Ermənilər azərbaycanlılara qarşı törətdikləri qəddarlıqları qəhrəmanlıq kimi təqdim edirdilər, bu isə dəhşətli idi”, – Kardaş Onniq deyir.
Onun kitabından bir hissəni təqdim edirəm, görün bu vəhşi millət nələr edib Azərbaycan xalqına:
“Sovet dövründə, Artsax sakinlərinə silah saxlamağa icazə verilməyəndə, 25 yaşlı Rafik doqquz azərbaycanlının başını çılpaq əlləri ilə əzib, sonra cəsədləri maşını ilə sürüyüb doğma kəndinə aparıb və orada basdırıb. O, şəxsi qəbiristanlığı ilə fəxr edir. Bir gün Rafik və mən 6-16 yaşlarında 11 uşağı piknikə apardıq. Rafik uşaqlara ağzı qızıl dişləri ilə dolu bir azərbaycanlını necə tutduğu (o, həmişə çoxlu qızıl dişləri olanları axtarırdı), oğlanın əl-ayağını bağladığı, bütün dişlərini çıxartdığı, ağzından qan axarkən dərin bir çuxur qazması üçün ona kürək verdiyi barədə bir hekayə danışdı. Sonra kürəklə başını əzib çuxura basdırıb”.
Onniq qeyd edir ki, erməni silahlıları azərbaycanlı mülki şəxsləri, o cümlədən qocaları və qadınları qətlə yetirdikdən sonra bu hərəkətləri ilə fəxr edirdilər. O, əsgərlərin öz aralarında “filan qədər türkü necə kəsdikləri” barədə söhbətlərini və bu qətlləri bir qəhrəmanlıq kimi bir-birinə danışmalarını dəhşətlə xatırlayır.
Onun şahidliyinə görə, Şuşa işğal edildikdən sonra şəhər sistemli şəkildə qarət olunub. O yazır ki, ermənilər təkcə qiymətli əşyaları deyil, evlərin qapı-pəncərələrini, dam örtüklərini belə söküb Ermənistana daşıyırdılar.
Müəllif bildirir ki, erməni komandirləri əsgərlərə azərbaycanlıları insan kimi deyil, “məhv edilməli olan obyektlər” kimi təqdim edirdilər.
O, Şuşada bir erməni əsgərin azərbaycanlı uşağın meyiti ilə necə rəftar etdiyini gördükdə mənəvi olaraq sarsıldığını və həmin an hər şeyi tərk edib getmək istədiyini bildirib.
“Mən ora bir erməni vətənpərvəri kimi getmişdim, amma ordan qatı bir antimillətçi kimi döndüm. Çünki gördüklərim insanlığa sığmırdı. Çünki qan içində boğulan körpələri və silahsız qocaların necə qətlə yetirildiyini gördükdən sonra heç bir ideologiya mənim gözümdə təmiz qala bilməzdi. Bizə uşaqlıqdan nifrət aşılanmışdı. Amma mən Qarabağda gördüm ki, bizim “qəhrəman” dediklərimiz əslində qatillərdir. Biz özümüzü qurban kimi təqdim edirik, amma mən orada gördüm ki, biz sadəcə cəlladıq”, – o yazır.
Son cümləsi isə belə bitir:
“Mən susa bilərdim və Amerikada rahat yaşaya bilərdim. Amma Şuşada gördüyüm o gözlər – öldürülən insanların baxışları hər gecə yuxuma girirdi. Mən bu kitabı və bu sözləri ona görə yazdım ki, erməni xalqı bilsin: bizim “qələbə” dediyimiz şeyin arxasında minlərlə günahsız insanın ahı var”.
Kitabı oxumağı hər kəsə tövsiyə edirəm, elə ermənilər özləri də oxusunlar.